بررسی جامعهشناسی یک رفتار اجتماعی خطرناک! / رفتاری که هم مسری است و هم نظم اجتماعی را برهم میزند
یک جامعهشناس و عضو هیئتعلمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی گفت: اگر یک فرد مسئولیتگریز در یک جامعه، گروه یا در محیطی حضور داشته باشد و توسط فرایندها یا ناظران اجتماعی کنترل و تأدیب نشود، این مسئولیتگریزی به دیگران نیز سرایت میکند.
به گزارش روابطعمومی ستاد امربهمعروف و نهیازمنکر خراسان رضوی؛ مسئولیتگریزی از دیدگاه جامعهشناسی رفتاری است که در آن فرد یا گروه، از انجام وظایف و نقشهای اجتماعی تعیینشده خود سر باز میزند؛ رفتاری که ریشه در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی دارد. جامعهشناسان معتقدند هنگامی که نهادهای اجتماعی مانند خانواده، مدرسه، سازمانها و حتی رسانهها در تربیت مسئولیتپذیری دچار ضعف شوند؛ افراد یاد میگیرند بدون پذیرش پیامدهای رفتارشان، از زیر بار وظایف فرار کنند. نتیجه آن، تضعیف سرمایه اجتماعی، کاهش مشارکت مدنی و افزایش آسیبهای اجتماعی است؛ زیرا جامعه زمانی کارآمد میماند که افراد نقشهای خود را آگاهانه و مسئولانه بپذیرند.
دراینخصوص حامد بخشی، جامعهشناس و عضو هیئتعلمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی در گفتوگو با روابطعمومی این ستاد در خصوص جایگاه اجتماعی در جامعه اظهار کرد: اگر یک فرد مسئولیتگریز در یک جامعه، گروه یا در محیطی حضور داشته باشد و توسط فرایندها یا ناظران اجتماعی کنترل و تأدیب نشود، این مسئولیتگریزی به دیگران نیز سرایت میکند.
وی افزود: هر کدام از افراد یک جایگاه اجتماعی در جامعه دارند که آن جایگاه و موقعیت اجتماعی، پایگاهی دارد که معمولاً به امتیازات، برخورداریها و اختیاراتی که آن جایگاه به ما میدهد اشاره میکند. هر فرد دارنده یا قرار گیرنده در آن جایگاه، وظایفی دارد که آن را بهعنوان نقش تعبیر میکنیم.
وقتی نقشها بیمسئولیت میمانند!
بخشی با اشاره به این نکته که افراد در ازای پایگاههای اجتماعی، نقشهایی نیز در جامعه دارند، عنوان کرد: دارنده یک پایگاه که از مواهب آن برخوردار میشود، انتظار میرود که به وظایف نقشی خود عمل کند. زمانی که یک فرد در عین دارابودن یک پایگاه از مواهب اجتماعی آن برخوردار است؛ اگر از انجام وظایف نقشی پایگاه خود شانه خالی کند، در اصطلاح اجتماعی مسئولیتگریزی کرده است.
وی تصریح کرد: مسئولیتگریزی کنشی است که افراد از مواهب اجتماعی تعیین شده یک جایگاه که به آن پایگاه میگوییم، برخوردار میشوند اما میکوشند تا از انجام وظایف نقشی که جامعه در نظر گرفته شانه خالی کنند.
این جامعهشناس در ادامه با ذکر یک مثال توضیح داد: ممکن است یک فرزند درحالیکه از پایگاه فرزندی و مواهب آن مانند حمایتهای والدین برخوردار است، از انجام وظایف نقشی خود خودداری کند؛ این فرزند مسئولیتگریز است و یا فردی که از مواهب شهروندی یا سمت مدیریت یک اداره استفاده میکند اما در ازای آن از انجام وظایف و مسئولیتهای خود شانه خالی میکند. این مسئله میتواند در سطوح مختلف جامعه باشد.
مسئولیتگریزی نظم جامعه را برهم میزند
وی در خصوص پیامدهای مسئولیتگریزی در جامعه بیان کرد: اولین پیامد مستقیم مسئولیتگریزی برای جامعه، بههمخوردن نظم اجتماعی است. نظم اجتماعی نه به این معنا که فقط آن چینش و آرایش اجتماعی به هم میخورد بلکه تنظیمات جامعه نیز که قرار بوده با انجام مسئولیتهای همین افراد بچرخد، دیگر نخواهد چرخید. بهعنوانمثال فرض کنید جامعه به حاکمان امتیازاتی میدهد و آنها از مسئولیت خود که مراقبت از جامعه و مردم است شانه خالی میکنند. یا ممکن است کارمند یک اداره در عین برخورداری از مواهب کارمندی مانند حقوق گرفتن، وظایف خود را انجام ندهد و مسئولیتگریزی کند. جامعه اینگونه تنظیم شده که افرادی وظایف بخشهایی از جامعه را به عهده گیرند و اگر آنها وظایف را انجام ندهند، کارها معطل میماند و تنظیمات جامعه که باعث مطلوب کارکردن جامعه میشود نیز به هم میخورد.
مسئولیتگریزی، مسری است
بخشی اعلام کرد: دومین پیامد مسئولیتگریزی، مسری بودن آن است؛ یعنی اگر یک فرد مسئولیتگریز در یک جامعه، گروه یا در محیطی حضور داشته باشد و توسط فرایندها یا ناظران اجتماعی کنترل و تأدیب نشود، این مسئولیتگریزی به دیگران نیز سرایت میکند؛ به دلیل اینکه افراد باید در ازای پایگاههای خود وظایفی را انجام دهند اما اگر یک نفر از مواهب برخوردار باشد ولی مسئولیتهای خود را انجام ندهد، افراد دیگر نیز میگویند چرا ما مسئولیتهایمان را انجام دهیم و درنتیجه آنها هم از وظایف خود شانه خالی میکنند.
وی اذعان کرد: همه ما علاقه داریم تا میتوانیم مواهب خود را افزایش و وظایف خود را کاهش دهیم. آنچه که مانع ما شده، ضوابط و کنترل اجتماعی است و این نکته که کنترل اجتماعی در جهت مسئولیتپذیری عمل کند و اجازه ندهد که اقلیت مسئولیتگریز، به رفتار و شیوه خود ادامه دهند بسیار حائز اهمیت است. تمامی جوامع به لحاظ اهمیت موضوع چنین مکانیزمهایی دارند.
عوامل مؤثر در شکلگیری فرهنگ مسئولیتگریزی در جامعه
عضو هیئتعلمی جهاد دانشگاهی خراسان رضوی تشریح کرد: شکلگیری فرهنگ مسئولیتگریزی در جامعه، ناظر به همان مسری شدن مسئولیتگریزی است. هنگامی که رفتارها را در زندگی روزمره خود، ادارات و جامعه مشاهده میکنیم، متوجه میشویم که افرادی مسئولیتگریزی میکنند و کنترل اجتماعی عمل نمیکند و ما نیز همان کار را انجام میدهیم؛ بهتدریج این موضوع میتواند ناهنجاری شود یعنی قبح این عمل بریزد و میتوانیم بگوییم که فرهنگ مسئولیتگریزی یعنی گرایش به اینکه در اولین فرصت و هر جا توانستیم، از بار مسئولیتهایمان شانه خالی کنیم.
نقش نهادهای اجتماعی نظارتی در کنترل مسئولیتگریزی
وی خاطرنشان کرد: آنچه که نهادهای اجتماعی مانند خانواده، مدرسه و رسانه میتوانند انجام دهند، این است که قبح مسئولیتگریزی را همچنان جدی نگه دارند و تلاش کنند که مسئولیتپذیری و دوری از مسئولیتگریزی را در افراد درونی کنند اما بدون حضور جدی نهادهای نظارتی اجتماعی که مسئولیتگریزان را متوقف و کنترل کند؛ این نهادها بهخودیخود و بهتنهایی نمیتوانند چنین اقدامی را انجام دهند.
انتهای پیام /